Boomerwandeling – Palingoproer

Op Facebook wemelt het van de nostalgiegroepen waar babyboomers jeugdherinneringen ophalen en foto’s uitwisselen van het leven en hun woonomgeving van vroeger. Zij hebben grote maatschappelijke en technologische veranderingen gezien, en hun belangstelling voor geschiedenis gaat vaak verder dan nostalgie. Boomers die op zoek gaan naar hun ‘roots’ komen al snel terecht in de vorige eeuw of nog eerder. De ware liefhebber gaat ook ‘in het echte leven’ op pad.

Zwembadpas

Stadswandelingen langs plaatsen waar zich belangrijke gebeurtenissen hebben afgespeeld zijn populair. Het Theo Thijssen Museum organiseert er heel wat die de Jordaan verkennen vanuit het geboortehuis van de schrijvende onderwijzer in de Eerste Leliedwarsstraat. Thijssens vader, een schoenmaker, was net als veel Jordanezen een aanhanger van Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de leider van de eerste socialistische partij in Nederland.

De ‘Socialistenwandeling’ van het Museum trok behalve boomers en ouderen, ook een paar studenten van gids Dennis Bos. Bos promoveerde op het roemruchte Palingoproer van 1886*. Daarbij liep de situatie fiks uit de hand toen de politie ingreep om een (verboden) spelletje ‘palingtrekken’ te stoppen. (Jordaners hadden een touw over de gracht gespannen, waaraan een levende, kronkelende paling hing: zij voeren er in bootjes onderdoor en probeerden de paling van het touw te trekken.) De gemoederen in de Jordaan waren verhit door de slechte economische toestand.

Bos blijkt ook een liefhebber van Theo Thijssen en stapt in straffe ‘zwembadpas’ door de Jordaan. Die wandeling heb je dus gemist, maar de liefhebber kan op internet sappige teksten lezen over het Palingoproer en de oproeren ervoor en erna. De huizen van veel mensen die hierbij een rol speelden, zijn sowieso gesloopt en vervangen door nieuwbouw.

Sensatie

Over het Palingoproer staan veel letterlijk van elkaar overgeschreven, nogal saaie tekstjes op internet. Maar een lekker sensationeel verslag dat man en paard noemt, is hier te vinden en wat er staat lijkt aardig te kloppen met nette bronnen zoals het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

De socialistische beweging werd in haar begintijd door de meeste zaalhouders geweerd, maar had twee belangrijke bolwerken in de Jordaan – eerst in het (nu verdwenen) Volkspark en toen, op de Rozengracht, gebouw Constantia. Daar hadden op 25 juli 1886 juist socialisten geluisterd naar een rede van Domela Nieuwenhuis, toen zij op de palingtrek-rellen stuitten en zich aansloten bij de gevechten. Niet vanwege het palingtrekken, maar uit onvrede over de hoge prijzen in de toen heersende crisis.
Het leger schoot met scherp. Er vielen 26 doden, 36 zwaar gewonden en ruim 100 lichter gewonden. Op de link hierboven lees je dat allemaal.

Socialistisch brood

Vreemd genoeg lees je nauwelijks iets over de coöperatieve broodbakkerij, een financiële kurk waarop Constantia draaide én de latere oorzaak van de ondergang van dit bolwerk. Constantia was het toneel van heftige vergaderingen bij de oprichting van de SDAP, de parlementariërsclub waarbij maar heel weinig strijdbare Jordanezen zich aansloten. Hier lees je daar meer over, en over de bakkerij, onder het kopje Hypotheekschuld:

“De exploitatie van Constantia was sinds de bouw in handen van de Amsterdamsche Arbeiders-Maatschappij, een coöperatieve onderneming die voornamelijk zorg droeg voor het bakken van socialistisch brood.
“Binnen het bestuur van de AAM nam Fortuyn een vooraanstaande positie in. Hij gold als een onomstreden organisator en zakelijk leider van de beweging. Fortuyn was als enige vooraanstaande socialist uit de Jordaan lid geworden van de SDAP en daarmee was hij voor zijn voormalige partijgenoten een verachtelijke overloper.
Begin 1899 besloot het bestuur van de AAM op aandringen van Fortuyn dat de exploitatie van Constantia niet langer te verantwoorden viel. De tekorten waren echter niet veroorzaakt door Constantia maar door de volksbakkerij.
“Zakelijke argumenten maakten in de Jordaan geen indruk. Er was een hypotheekschuld.
De laatste vergadering werd er op 16 april 1899 gehouden.”

Zo werd eind 19e eeuw de eerste katholieke kerk in de Jordaan (de Zaaier) gesticht, waar eerst het oproer kraaide.

 

*Lees hier het proefschrift van Bos, Waarachtige Volksvrienden. De vroege socialistische beweging in Amsterdam 1848 – 1894.

Illustraties:
“Het leger schoot met scherp” Door M de Haenen – het franse historische tijdschrift l’Illustration, Publiek domein.
Debat in Constantia: Onvoltooid Verleden